Nghe T?i n?p Podcast
  • 13h00 - 13h17 GMT
    Th?ng tin 12/11 13h00 GMT
  • 13h17 - 14h00 GMT
    Ph?n còn l?i c?a ch??ng trình 12/11 13h17 GMT
?? khai thác h?t n?i dung truy?n th?ng ?a ph??ng ti?n, b?n ph?i có ph?n b? tr? Flash trong trình duy?t c?a b?n. ?? có th? k?t n?i, b?n ph?i kích ho?t các cookie trong tham s? trình duy?t c?a b?n. ?? l??t web nhanh nh?t, website RFI t??ng thích v?i nh?ng trình duy?t sau ?ay : Internet Explorer 8 và +, Firefox 10 và +, Safari 3 và +, Chrome 17 và + v.v..

D?ch cúm Tay Ban Nha và hai cu?c ??i chi?n

D?ch cúm Tay Ban Nha và hai cu?c ??i chi?n
 
Tr?m quan y s? 45 t?i Aix-Les-Bains, Pháp. Binh s? M? ??n t? c?n c? American Expeditionary Force là n?n nhan c?a d?ch cúm n?m 1918. Wikimedia Commons

N?m 2018, th? gi?i nh?c nhi?u v? 100 n?m Th? Chi?n Th? Nh?t nh?ng l?i lãng quên m?t m?ng t?i khác trong l?ch s? th? gi?i ???ng ??i th? k? XX. Vào lúc cu?c Chi?n tranh Th? gi?i l?n th? nh?t s?p b??c vào h?i chung cu?c, m?t tr?n ??i d?ch cúm Tây Ban Nha ?ã bùng phát d? d?i, d?n ??n m?t ??t « di?t ch?ng » l?n trên toàn c?u.

Ch? trong vòng có vài tháng, d?ch cúm ?ã lan r?ng kh?p n?m châu. C?c di?n cu?c chi?n vì th? mà c?ng có nh?ng thay ??i. « Sát th? vô hình », theo nh? cách g?i các s? gia ngày nay, ?ã c??p ?i sinh m?ng c?a h?n 50 tri?u ng??i trên kh?p hành tinh. S? ng??i ch?t vì d?ch b?nh còn cao h?n c? s? n?n nhân ch?t vì bom ??n trong th? chi?n.

N?i oan Tây Ban Nha

M?i s? b?t ??u t? mùa xuân n?m 1918. R?t nhi?u nh?t báo Pháp loan tin r?ng rãi v? tr?n d?ch cúm ? Tây Ban Nha. Le Figaro th?i ?y còn ghi r?ng « Nhà vua ?m li?t gi??ng. H? tin r?ng ông b? nhi?m d?ch cúm, hi?n ?ang lây lan kh?p n??c Tây Ban Nha ». Hay nh? trên t? Le Matin có thu?t l?i : « D?ch cúm ti?p t?c lan r?ng. Ng??i ta ??c tính ch? riêng t?i th? ?ô Madrid, có kho?ng 120 ngàn ng??i nhi?m b?nh ».

Cùng th?i ?i?m này, d?ch cúm b?t ??u hoành hành t?i Pháp. Ngay t? tháng 04/1918, sau b?n n?m giao tranh xung ??t, quân ??i hai phía b?ng nhiên nh?n th?y nhi?u hi?n t??ng t? vong m?i. Binh s? l?n l??t « r?i r?ng » không ph?i vì tr?n chi?n hay v?t th??ng mà là do b?nh cúm.

Th? nh?ng, truy?n thông Pháp không ???c phép nói ??n. Tuy?t nhiên, không ???c cung c?p thông tin cho k? thù, theo nh? gi?i thích c?a ông Bruno Halioua, bác s? và là tác gi? t?p sách « L?ch s? y h?c t? A ??n Z » trên ?ài truy?n hình France 3 :

« Có m?t d?ng ki?m duy?t r?t ch?t ??n m?c không ai bi?t gì v? d?ch cúm. Trong khi ?ó, quân ??i ??c c?ng nh? quân ??i phe ??ng Minh, nh? Pháp, M?, Canada, có r?t nhi?u binh s? b? cúm. N??c duy nh?t thông báo d?ch cúm cho ng??i dân c?a mình bi?t là chính ph? Tây Ban Nha. »

Tây Ban Nha lúc ?y là n??c trung l?p. Thông tin không b? ki?m duy?t. Do v?y, ng??i ta tin r?ng d?ch b?nh ch? x?y ra ? Tây Ban Nha và không có ? n?i nào khác. C?ng vì th? mà ng??i ta gán tên cho d?ch b?nh này là Tây Ban Nha.

Hoa K? : ? d?ch cúm ??u tiên

Nh?ng có ai ng? r?ng m?m m?ng d?ch b?nh ?ã bùng phát tr??c ?ó cách xa chi?n tr??ng châu Âu hàng ngàn kilomet, t? các tr?i hu?n luy?n quân s? c?a M?. Các nhà khoa h?c ngày nay g?n nh? ch?c ch?n, ? d?ch ??u tiên là t? khu c?n c? AEF (American Expeditionary Force), n?i g?i ?i các ??o quân ??n h? tr? các ??ng minh Pháp và Anh.

Ngay t? tháng 3/1918, các bác s? trong khu c?n c? quân s? ? Kansas ?ã phát hi?n nh?ng ca s?t cao kèm theo ?au nh?c mình ??u tiên. Virus ?ã nhanh chóng lây lan kh?p c? vùng Midwest (Trung Tây) n??c M?, r?i sau ?ó là các thành ph? ven b? ??i Tây D??ng, ?i?m t?p trung ??a quân lên t?u sang chi?n tr??ng châu Âu.

T?i Philadelphia, vào th?i ?i?m cao trào d?ch b?nh, d?ch v? mai táng g?n nh? quá t?i. Tòa th? chính th?i ?y bu?c ph?i kêu g?i nh?ng ng??i tình nguy?n ?? ?ào m? và ??m trách vi?c ??t áo quan v?i m?t m?c giá ?n ??nh ?? ng?n ch?n tình tr?ng nâng giá.

? bên kia b? ??i Tây D??ng, châu Âu v?t vã ??i phó v?i d?ch b?nh. Xung ??t ?ang ??n h?i cao trào và d?ch b?nh ti?p t?c lan r?ng cùng v?i các ??t di chuy?n quân ??ng minh. Tr?n d?ch và cu?c chi?n ?ã t?o thành m?t d?ng « sát th? h?n h?p » nguy hi?m. Các ?i?m t? quân và các chi?n hào ch?ng khác gì mi?n ??t m?u m? cho virus sinh sôi n?y n?.

T?i Pháp, d?ch b?nh âm th?m len l?i vào các n?i ?ô th?. ?? lo?i « th?n d??c » nh? cách g?i lúc b?y gi? ???c qu?ng bá ?m ? nh?ng không ?em l?i k?t qu?. Kh?u trang ch?ng lây nhi?m vì th? l?n ??u xu?t hi?n. Tháng 10/1918, ngay gi?a lòng d?ch b?nh, cu?c s?ng t?i Pháp h?u nh? b? tê li?t. Ông Bruno Halioua cho bi?t ti?p :

« Các tr??ng h?c, tr??ng trung h?c ph?i ?óng c?a ?? tránh d?ch cúm lây lan. Ng??i ta c?ng h?n ch? các l? l?t tôn giáo. Ví d?, khi có ?ám tang, chôn c?t, ng??i ta quy ??nh là m?i nhà th? ch? ???c t? ch?c m?t l? m?i ngày mà thôi. »

D?ch cúm Tây Ban Nha : M?t tác nhân c?a ?? Nh? Th? Chi?n ?

Trong vòng 5 tháng, d?ch cúm Tây Ban Nha ?ã lan r?ng kh?p hành tinh. M?t ph?n n?m dân s? ?ã b? nhi?m cúm ngay trong kho?ng th?i gian 1918-1919. T? M? ??n châu Âu, ?? r?i sau ?ó nhanh chóng lan sang châu Phi và châu Á : B?nh cúm c? nh? vòi b?ch tu?c âm th?m v??n ra kh?p toàn c?u.

B?i vì nh?p ?? lây nhi?m t?ng theo cùng v?i các ??t tuy?n m? quân lính t?i nhi?u châu l?c : t? các tay súng ng??i Senegal hay Algeri ??n chi vi?n cho các chi?n hào c?a Pháp, nh?ng ng??i lính th? ?ông D??ng giúp v?n hành các nhà máy s?n xu?t v? khí t?i Pháp, cho ??n c? vi?c huy ??ng binh s? ?n ?? ??n các m?t tr?n có quân ??i Anh…

T?ng ?oàn t?u chi?n liên t?c ?i v? gi?a châu Âu và châu Phi, Nam M?, ?n ??, Trung Qu?c hay nh? c? v?i châu Úc, mang theo trên t?u là nh?ng ?oàn th?y th? ?ã b? nhi?m cúm. Chi?n tranh k?t thúc, sau hi?p ??c ?ình chi?n 1918, nh?ng ?oàn quân M? tr? v? ?ã có m?t bu?i di?u binh ngoài s?c t??ng t??ng. T?i San Francisco, binh lính M? ?ã ph?i ?eo kh?u trang di?u binh trên ph?.

??i d?ch lan r?ng không th? gi?u mãi. Bên c?nh chi?n s?, vi?c ch?ng ch?i v?i b?nh t?t, quân ??i hai phe còn ph?i ??i m?t v?i tr?n chi?n thông tin. Quân ??i ??ng Minh t? cáo phe ??c ?ánh thu?c ??c vào các h?p ?? ?n d? tr? và cam quýt. Ng??c l?i, t?i ??c ng??i ta g?i ?ó là « cúm vùng Flandre ». Hay nh? Ba Lan nêu ?ích danh th? ph?m là nh?ng ng??i bôn-sê-vich.

Nh?ng m?t ?i?u ch?c ch?n là d?ch b?nh ?ã ?nh h??ng ??n cu?c ??i chi?n. Quân ??i Anh vào cu?i tháng Sáu n?m ?ó bu?c ph?i t? b? k? ho?ch t?n công La Becque t?i vùng Flandre phía b?c n??c Pháp. Bên kia chi?n tuy?n, theo l?i k? c?a t??ng Erich Ludendorff trong t?p sách « Souvenirs de guerre » n?m 1920 (t?m d?ch là Ký ?c chi?n s?), b?nh cúm là nguyên nhân chính d?n ??n th?t b?i « ê ch? » trong ??t ph?n công tháng 7/1918.

Gi?i s? gia còn ??a ra gi? thuy?t, d?ch cúm ?ã làm thay ??i c?c di?n ??a chính tr? và dòng ch?y l?ch s? th? k? XX. Cúm Tây Ban Nha ?ã có m?t tác ??ng nh?t ??nh ??n cu?c ??i chi?n Th? gi?i l?n 2. Chi?n tranh k?t thúc nh?ng tr?n d?ch cúm ti?p t?c di?n ra, kéo dài cho ??n t?n mùa xuân n?m 1919.

Vào th?i ?i?m ?ó, các phe tham chi?n ?ang th??ng thuy?t v? s? ti?n b?i th??ng chi?n phí và v?ch l?i các ???ng biên gi?i. T?ng th?ng Pháp Georges Clemenceau ?? ngh? chi?m ?óng vùng Rheinland và h? Saar, nh?ng t?ng th?ng M? lúc b?y gi? là Thomas Wilson l?i ph?n ??i. Gi?a lúc th??ng l??ng c?ng th?ng, d?ch cúm ?ã len l?i vào các bàn ?àm phán hòa bình.

V? ?i?m này, trên ?ài truy?n hình TV5, phóng viên khoa h?c và ti?u thuy?t gia ng??i Anh, bà Laura Spinney, tác gi? t?p sách « ??i sát th? - D?ch cúm Tây Ban Nha ?ã làm thay ??i th? gi?i nh? th? nào » (La Grande Tueuse. Comment la grippe espagnole a changé le monde) do nhà xu?t b?n Albin Michel phát hành vào ??u tháng 9/2018 gi?i thích vì sao có gi? thuy?t trên.

« ?ây là m?t ch? ?? gây nhi?u tranh lu?n. Ng??i ta có th? l?p lu?n r?ng d?ch b?nh ?ã tác ??ng ??n ti?n trình tái l?p hòa bình vào mùa xuân n?m 1919, ?nh h??ng ??n di?n ti?n cu?c chi?n. Ví d?, ng??i ta cho r?ng t?ng th?ng M? Thomas Wilson b? ?m ?au, th?n kinh y?u kém. Ng??i ta ngh? là d?ch cúm làm cho t?ng th?ng M? b? tai bi?n m?ch máu não nh?, làm thay ??i suy ngh?, tính cách c?a ông và do v?y, ông không có kh? n?ng ?àm phán t?t ?? có ???c hòa bình. »

D?ch cúm và nh?ng thay ??i xã h?i

K?t qu? là su?t mùa ?ông n?m 1919, ng??i ta ??c tính có kho?ng t? 40-50 tri?u ng??i ch?t, cao g?p n?m l?n so v?i s? binh s? t? tr?n trên chi?n tr??ng. Nh?ng nghiên c?u g?n ?ây còn ??a ra con s? n?n nhân lên ??n 100 tri?u ng??i. M?t con s? b? cho là h?i phóng ??i.

V?n theo n? ký gi? Laura Spinney, con s? t? vong này v?n khó có th? ki?m ch?ng do các h?n ch? hi?u bi?t v? b?nh cúm th?i ?y.

« ?i?u c?n bi?t là có m?t v?n ?? l?n v? vi?c ch?n ?oán b?nh d?ch vào th?i ?ó. B?i vì t?t c? các bác s? trên th? gi?i ??u ngh? ?ó là b?nh d?ch do vi khu?n gây ra, trong khi d?ch cúm là do virus. Th? nh?ng vào th?i ?ó, virus là m?t khái ni?m m?i. Do v?y, ng??i ta không th? ch?n ?oán ?úng và ??t ?? m?i lo?i tên cho b?nh d?ch này. Chính vì th? hi?n nay, gi?i s? h?c hi?n nay g?p nhi?u khó kh?n trong vi?c l?n tìm ra d?u v?t c?a d?ch cúm này. »

D?u sao thì theo bà Laura Spinney, tr?n ??i d?ch cúm cách nay 100 n?m ?ã làm thay ??i sâu s?c di?n m?o xã h?i th? gi?i cho ??n t?n ngày nay.

« D?ch cúm ?ã làm thay ??i c? c?u dân s? b?i vì nó gi?t ch?t nhi?u ng??i tr?, ng??i cao tu?i và m?t s? l??ng l?n nh?ng ng??i trong ?? tu?i t? 20 ??n 40.

D?ch cúm khi?n nhi?u tr? em m? côi, làm thay ??i khoa h?c, t?o ra m?t ??ng l?c thúc ??y nghiên c?u virus h?c, d?ch t? h?c, y t? c?ng ??ng… D?ch cúm ?ã bu?c gi?i y bác s? ph?i chú ý ??n vi?c virus không có biên gi?i. Do v?y, c?n ph?i có m?t t? ch?c qu?c t? ?? x? lý ??i d?ch. »

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. ...
  5. trang sau >
  6. trang cu?i >
Các ch??ng trình
 
R?t ti?c, th?i h?n k?t n?i ?? h?t.