Nghe T?i n?p Podcast
  • 13h00 - 13h17 GMT
    Th?ng tin 12/11 13h00 GMT
  • 13h17 - 14h00 GMT
    Ph?n còn l?i c?a ch??ng trình 11/11 13h17 GMT
?? khai thác h?t n?i dung truy?n th?ng ?a ph??ng ti?n, b?n ph?i có ph?n b? tr? Flash trong trình duy?t c?a b?n. ?? có th? k?t n?i, b?n ph?i kích ho?t các cookie trong tham s? trình duy?t c?a b?n. ?? l??t web nhanh nh?t, website RFI t??ng thích v?i nh?ng trình duy?t sau ?ay : Internet Explorer 8 và +, Firefox 10 và +, Safari 3 và +, Chrome 17 và + v.v..
CH?U á

Th? Chi?n I : Paris ghi nh?n c?ng lao ng??i lính chau á

media Ng?n l?a t??ng ni?m Ng??i lính v? danh d??i chan Kh?i Hoàn M?n, ?nh ch?p ngày 07/11/2018. REUTERS/Charles Platiau

Ngày 09/11/2018, l?n ??u tiên công lao c?a kho?ng 400.000 ng??i châu Á sát cánh cùng quân ??i Pháp trong Th? Chi?n th? nh?t ?ã ???c t??ng ni?m d??i chân Kh?i Hoàn Môn (Paris), g?n ng?n l?a ng??i lính vô danh.

T? lâu không ???c chú ý so v?i ?óng góp c?a ng??i châu Phi, công lao, ?óng góp c?a nh?ng ng??i lính châu Á ?ã ???c ghi công t?i l? t??ng ni?m chi?u t?i 09/11/2018, theo sáng ki?n c?a H?i ??ng C?p cao ng??i châu Á t?i Pháp (Haut Conseil des Asiatiques de France, HCAF) v?i s? có m?t c?a phát ngôn viên chính ph? Benjamin Griveaux và m?t s? nhà ngo?i giao.

Lính tình nguy?n Trung Qu?c, An Nam, ?n ?? ???c ?i?u ??ng kh?p n??c Pháp ?? bù ??p tình tr?ng thi?u h?t nhân công t?i các nhà máy, b?c d? t?u hàng, ?ào chi?n hào, s?a ch?a ???ng, rà phá mìn trên chi?n tr??ng, thu xác lính t? tr?n.

Theo AFP, có kho?ng 140.000 ng??i Trung Qu?c, 100.000 ng??i ?ông D??ng (Cam B?t, Lào, Vi?t Nam) và kho?ng 140.000 ng??i ?n ?? (trong ?ó có 90.000 lính chi?n ??u ngoài m?t tr?n) ???c ?i?u ra chi?n tr??ng phía Tây n??c Pháp. Nh?ng con ng??i này b? qu?n lý v?i bàn tay s?t trong giai ?o?n Th? Chi?n th? nh?t.

Pháp là n??c ??u tiên h??ng ??n Trung Qu?c vì, gi?ng nh? Anh, Pháp có nhi?u khu nh??ng ??a t?i qu?c gia châu Á này. Sau m?t th?i gian ?àm phán c?ng th?ng, Pháp m? m?t chi nhánh tuy?n quân ??u tiên ? Trung Qu?c vào n?m 1916, trong ?ó có t?nh S?n ?ông (b? bi?n phía ?ông) và m?t s? t?nh lân c?n Hà B?c, Giang Tô. M?t thành viên trong phái ?oàn ?àm phán nh?n xét r?ng « R?t rè, tráng ki?n, dai s?c và d? b?o, công nhân ph??ng B?c s? thích nghi ???c v?i khí h?u c?a chúng ta và nh?ng công vi?c dù n?ng nh?c ».

Theo bà Ma Li, nhà s? h?c ng??i Pháp g?c Hoa, kho?ng 37.000 ng??i Trung Qu?c ???c Pháp tuy?n d?ng, trong ?ó có 10.000 ng??i ???c ?i?u ??n mi?n B?c n??c Pháp. Phía Anh tuy?n t? 93.000 ??n 95.000 ng??i, c?ng ?óng quân ? mi?n B?c. Ph?n l?n trong s? h? b? mù ch?, là ng??i nghèo, nông dân không ??t, tình nguy?n ?i lính « vì ???c tr? l??ng ».

?i?u ki?n s?ng kh?c kh?

V?n theo s? gia Ma Li, ngay t?i Pháp, nghi?p ?oàn CGT ?ã ??u tranh cho lao ??ng châu Á có m?c l??ng t??ng x?ng v?i ng??i lao ??ng Pháp và trong h?p ??ng ph?i nêu r?ng « lính th? Trung Qu?c không ???c ??a ra ti?n tuy?n ». Tuy nhiên, ? chi?n tr??ng mi?n B?c, h? ?óng quân g?n m?t m?t tr?n, n?m trong khu v?c oanh kích và « h? rà phá mìn mà không có chút kinh nghi?m nào ». ?i?u này vi ph?m rõ ràng h?p ??ng lao ??ng. Thêm vào ?ó là ?i?u ki?n s?ng và th?i ti?t kh?c kh? : giá l?nh, thi?u ?n, b?nh d?ch, ch?m l??ng… vì v?y ?ã x?y ra nhi?u cu?c n?i d?y song b? ?àn áp th?ng tay.

Quan h? gi?a lính châu Á và ng??i dân Pháp c?ng c?ng th?ng, ??c bi?t k? t? n?m 1917, b? tham m?u s? d?ng ng??i Trung Qu?c và ?ông D??ng ?? ng?n ch?n nhi?u cu?c bi?u tình.

N?m 1922, ít nh?t 2.000 ng??i Trung Qu?c ch?n ? l?i Pháp, trong ?ó kho?ng m?t n?a d?n phân tán kh?p châu Âu tr??c n?m 1925. V?y bao nhiêu ng??i Trung Qu?c ?ã thi?t m?ng trong Th? Chi?n th? nh?t ? « Không ai có th? tr? l?i ???c câu h?i này », theo nh?n ??nh n?m 2014 c?a ông Dominique Guyot, c?u ph? trách m?t ?y ban L?ch s? theo kh?i x??ng c?a b? Lao ??ng Pháp. Ông cho r?ng « còn ph?i nghiên c?u v? giai ?o?n nh?p c? này, th?i k? mà ng??i lao ??ng ph?i s?ng trong ?i?u ki?n không ch?p nh?n ???c và phi nhân tính ».

 
R?t ti?c, th?i h?n k?t n?i ?? h?t.